Koncert kolęd w Collegium Maius

Termin: 12.01.2018

Od pastuszków do poetów. Uniwersalny wymiar kolędy.

          Możemy zadać sobie pytanie kto pierwszy dowiedział się o narodzinach Jezusa?

Król, kupcy, a może urzędnicy? Na to pytanie odpowiada nam Biblia. W tej samej okolicy przebywali pasterze, którzy trzymali straż nocną nad swoją trzodą i oto tym prostym ludziom anioł oznajmia narodzenie Zbawiciela. Pasterze udali się do Betlejem i zobaczyli Maryję, Józefa i Niemowlę leżące w żłobie. Następnie wrócili do swoich gospodarstw i z radością opowiadali co słyszeli i widzieli. I tam zostały wypowiedziane słowa: Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania. Te słowa wypowiedziane dwa tysiące osiemnaście lat temu stały się natchnieniem dla twórców kolęd, którzy pochodzili z ludu, wykształconych kompozytorów i poetów, cieszących się z narodzenia Pana.

         W każdym regionie Polski tradycja tworzenia i śpiewania kolęd przez wieki jest kultywowana         w domach możnych tego świata, środowiskach naukowych i w domach wiejskich ludzi. Przykładami kolęd, które powstały wśród ludu - to pochodząca z regionu krakowskiego kolęda śpiewana na pożegnanie przez kolędników Za kolędę dziękujemy, którą spisał                                         Oskar Kolberg (1814 - 1890) – etnograf, kompozytor w dziele Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce w 1871 roku oraz kolęda Oj, maluśki, maluśki, pochodząca z Podhala z przełomu XVIII i XIX wieku.

   Taką perłą wśród repertuaru bożonarodzeniowego jest najstarsza polska kolęda                      Buccinemus in hac die, którą odnalazłam w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w 2016 roku, a której prawykonanie światowe odbyło się tego samego roku. Jest to kolęda, pochodząca z końca XIV wieku, którą napisał Bartłomiej z Jasła, profesor Uniwersytetu Krakowskiego. Usłyszeliśmy ją                       w dwóch wersjach: w języku łacińskim  i przetłumaczoną na język polski przez dra Jacka Partykę specjalnie na okoliczność zeszłorocznego koncertu kolęd w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego – Collegium Maius, której tytuł brzmi: Dmijmy w trąby w dniu tym świętym.

    Teksty i melodie kolęd Nuż my dziś Krześcijani i Dzieciątko się narodziło pochodzą                              z kancjonałów Opactwa św. Wojciecha Mniszek Benedyktynek w Staniątkach z końca XVI wieku.

      W programie koncertu znalazły się także z XVI wieku dwie kolędy: anonimowa Anjeli                     w niebie śpiewają, której rękopis znajduje się w Bibliotece Opactwa Ojców Bernardynów                           w Krakowie i Tobie bądź chwała wszego świata Jana Kochanowskiego – jednego                                               z najwybitniejszych poetów renesansu i studenta Uniwersytetu Krakowskiego.      

         Przedostatnią kolędą, której prawykonanie światowe zabrzmiało na tegorocznym koncercie to Bożego Narodzenia ta noc  Stanisława Wyspiańskiego.  Tekst kolędy:

Bożego Narodzenia,

                                                                Ta noc jest dla nas święta.

        

         Niech idą w zapomnienie

        niewoli gnuśne pęta.       

  

Daj nam poczucie siły

                                                               i Polskę daj nam żywą,

                                                               by słowa się spełniły

                                                               nad ziemią tą szczęśliwą.

 

                                                               Jest tyle sił w narodzie,

                                                               jest tyle mnogo ludzi;

                                                               niechże w nie duch Twój wstąpi

                                                               i śpiące niech pobudzi.

                                                             

                                                               Niech się królestwo stanie

                                                               nie krzyża, lecz zbawienia.

                                                               O daj nam, Jezu Panie,

                                                               Twą Polskę objawienia.

pochodzi z dramatu Wyzwolenie (Akt II, 1902 rok). Stanisław Wyspiański (1869-1907), którego rocznicę stulecia śmierci obchodziliśmy w zeszłym roku także podejmował tematykę bożonarodzeniową nie tylko w dramacie Wyzwolenie ale także projektując wraz z Józefem Mehofferem jedną z kwater witraża w kościele Mariackim w Krakowie pt. „Boże Narodzenie”.

           Od pastuszków do poetów. Chodźmy do Betlejem i zobaczmy rzecz/słowo (z gr. rhema ma dwojakie znaczenie, jako rzecz i słowo). Tam narodziło się Dzieciątko i zostało wypowiedziane Słowo... Bożego Narodzenia noc ta święta. Ta siła słowa, wiara w słowo od narodzenia Jezusa, wiara w słowo pastuszków i poetów trwa nieprzerwanie do dzisiaj. Uniwersalny wymiar kolędy polega przede wszystkim na tym, iż bez względu na status społeczny, na pochodzenie, a nawet wyznawaną religię, tematyka bożonarodzeniowa nieustannie inspiruje twórców ludowych, wykształconych kompozytorów i poetów do tworzenia kolęd.

         Słowa kolędy „W żłobie leży” Piotra Skargi (1536 – 1612) – jezuity, studenta Uniwersytetu Krakowskiego w latach 1552 – 1555 i wybitnego kaznodziei na dworze Zygmunta III Wazy:  Pastuszkowie, przybywajcie, Jemu wdzięcznie przygrywajcie, jako Panu naszemu są aktualne również w XXI wieku.

* Słowo wstępne dr Doroty Susuł wygłoszone przed Koncertem kolęd w Muzeum UJ – Collegium Maius             w dniu 12 stycznia 2018 roku.

Data opublikowania: 15.12.2017
Osoba publikująca: Paweł Siemianowski